Zorginfarct op komst?
De druk op de ouderenzorg loopt op. De samenleving vergrijst, het aantal mensen met een chronische aandoening groeit en personeelstekorten zetten de zorg verder onder spanning (Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050, 2023; Van Campen et al., 2024). Om waardige zorg voor ouderen en trotse zorgmedewerkers te behouden, is meer nodig dan voldoende zorg- en wooncapaciteit. De huidige inrichting van de zorg voor ouderen in de samenleving lijkt niet meer houdbaar door de vergrijzing. De inrichting leunt sterk op de zorgsector waar de tekorten oplopen. Daar zal de samenleving andere oplossingen voor moeten vinden. De zorg kan dit waarschijnlijk niet alleen. Daarom wordt gekeken naar bijdragen vanuit andere sectoren, naast die van wonen en welzijn, ook steeds vaker naar de cultuursector.
Toekomstverkenning Zorg en Cultuur
Met kennis werken aan een goede gezondheid voor iedereen. Daar staat ZonMw voor.
ZonMw programmeert en financiert onderzoek en vernieuwing in gezondheid, zorg en welzijn, stimuleert kennisinfrastructuren en het gebruik van de ontwikkelde kennis. Samen met partners werkt ZonMw aan het signaleren en agenderen van kennisbehoeftes. Belangrijkste opdrachtgevers zijn het ministerie van VWS en NWO.
In opdracht van het ZonMw-programma Kunst en Cultuur in de Langdurige Zorg en Ondersteuning is de Toekomstverkenning Zorg en Cultuur geschreven. Doel van dit programma is het verbinden van cultuur aan langdurige zorg en ondersteuning, op een structurele en duurzame manier. De vraag die hierbij centraal staat is: Wat zijn de effecten van kunst op de (positieve) gezondheid en het welbevinden? Door kunstinitiatieven te onderzoeken wordt zichtbaar welke elementen hierbij een rol spelen.
Kunst in zorgpraktijken
Al ruim acht jaar investeert ZonMw op verzoek van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in onderzoek en praktijkontwikkeling rond kunst en cultuur in de zorg. Zij doen dit in samenwerking met publieke fondsen zoals Fonds Sluyterman van Loo. In diverse initiatieven ondersteund door dit fonds werken kunstenaars en zorgprofessionals samen in verpleeghuizen en buurthuizen.
Een organisatie die laat zien wat kunst en creativiteit in de praktijk kunnen betekenen, is Fit-ART (Afbeelding 1). De stichting begon twaalf jaar geleden met creatieve projecten in woonzorgcentra en werkt inmiddels ook met vitale senioren die langer thuis wonen. In de projecten zien de initiatiefnemers dat deelnemers actiever en blijer worden, nieuwe vriendschappen sluiten en trots ervaren doordat ze iets tastbaars maken. Dat zorgt zichtbaar voor meer leefplezier.
Zo organiseren ze bijvoorbeeld workshops papierscheppen, waarbij deelnemers van restmaterialen nieuw papier maken. Een deelnemer vertelt: “Het creatieve proces geeft me zóveel energie. Normaal heb ik ’s middags een dip, maar nu ga ik stuiterend naar huis. En ik zat naast iemand die ik niet kende, maar het voelde alsof we vriendinnen waren. Het creatieve verbindt.”
Volgens initiatiefnemer Tineke Posthumus heeft die creatieve betrokkenheid ook bredere effecten. “Volgens ons scheelt creativiteit uiteindelijk handjes in de zorg”. zegt ze. “Maar wij doen het vooral omdat we mensen gelukkig zien worden.”
Ze herinnert zich bijvoorbeeld een reactie van een huisarts die merkte dat hij sommige oudere patiënten minder vaak op zijn spreekuur zag sinds zij deelnamen aan creatieve activiteiten. Ze voelden zich goed, waren actiever en hadden minder behoefte aan medische zorg. Het vervangt de zorg niet, benadrukt Posthumus, maar het kan wel bijdragen aan gezondheid en welzijn.
Beeld: Guido Bogert – Fit-ART
Twee toekomstpaden
Voorgaand voorbeeld en veel andere initiatieven laten zien wat mogelijk is op het gebied van samenwerking tussen kunst- en zorgprofessionals (zie Abma et al., 2021; ZonMw, 2021). Op basis van ruim 8 jaar door ZonMw vergaarde inzichten schreef ik op hun verzoek de Toekomstverkenning Zorg en Cultuur (Van Campen, 2026). In deze normatieve toekomstverkenning schets ik een ideaal toekomstbeeld en onderscheid 2 paden om daar te komen.1
Pad 1: investeren in zorg en wonen (huidig beleid)
Van oudsher ligt de nadruk op het organiseren van zorg en ondersteuning rond de behandeling en verzorging van ziekten in en vanuit ziekenhuizen en verpleeghuizen. Daarbij wordt ook gekeken naar manieren om de zorg toekomstbestendig te maken, bijvoorbeeld door inzet van technologie, en door een grotere rol voor mantelzorgers. Pad 1 loopt echter naar verwachting tegen de grenzen aan van personeelstekorten en de verschraling van zorgkwaliteit.
Pad 2: investeren in zorg, wonen, welzijn en cultuur
In dit pad verschuift de aandacht van ziekte naar kwaliteit van bestaan. Zorg blijft belangrijk, maar wordt onderdeel van een bredere benadering waarin ook cultuur, welzijn en wonen een structurele rol spelen. Dit alternatieve pad van creatieve zorg kent een aantal voordelen die het verkennen en in de praktijk brengen waard zijn.
Door meer en verschillende professionals in te zetten in de ouderenzorg, ontstaat er meer ruimte voor persoonlijke aandacht en tijd voor patiënten. Dit zorgt voor een betere zorgkwaliteit. Ook voorkomt pad 2 een grote toename van ouderen met een zorgvraag, als gevolg van de preventieve werking op eenzaamheid, behoud van zelfredzaamheid en de activering van vitale ouderen. Naar inschatting levert dat op:
- gemiddeld een betere kwaliteit van bestaan van de verouderende bevolking;
- meer personeel met meer werkplezier;
- minder kosten van ouderenzorg; en
- meer maatschappelijke opbrengsten, zoals meer inclusie en participatie van ouderen in het sociale en culturele leven.
De praktijk laat zien hoe het mogelijk is om culturele initiatieven in de zorg op te schalen en te verduurzamen (Van Campen et al., 2017; Abma et al., 2021; ZonMw, 2020). De activiteiten, geïnitieerd en gefinancierd door Fonds Sluyterman van Loo en ZonMw, fungeerden als vliegwiel voor andere initiatieven en programma’s. Er is inmiddels een brede beweging ontstaan van creatieve zorgprogramma’s, zoals ‘Arts in Health’, ‘Creating Cultures of Care’ en Fonds Sluyterman van Loo.
Meer leef- en werkplezier
De inzet van kunst en cultuur in de zorg heeft in de eerste plaats effect op de deelnemers zelf. Culturele activiteiten brengen meer tijd en aandacht in het dagelijks leven van mensen met en zonder zorgvraag. Als vorm van preventie stimuleren ze ontmoeting, creativiteit en zingeving, en dragen zo bij aan een betere kwaliteit van bestaan. Tegelijk kan de zorg persoonlijker worden: culturele activiteiten sluiten aan bij de persoonlijke interesses van mensen met een langdurige zorgbehoefte. Bovendien vergroot deelname aan culturele activiteiten de inclusie en participatie van ouderen in het sociale en culturele leven. De impact blijft echter niet beperkt tot deelnemers. Wanneer kunstenaars samenwerken met zorgprofessionals, verandert ook de dynamiek op de werkvloer. Culturele activiteiten creëren ruimte voor ontmoeting en andere vormen van aandacht.
Concrete handvatten voor abstract kabinetsbeleid
De Toekomstverkenning Zorg en Cultuur laat zien dat kunst en cultuur in de ouderenzorg kan bijdragen aan de kwaliteit van bestaan van mensen. De publicatie komt op een belangrijk moment: het nieuwe kabinet-Jetten kondigt bezuinigingen aan in de langdurige zorg, maar wil tegelijk kwaliteit van leven en preventie versterken. De toekomstverkenning biedt concrete handvatten om die ambitie waar te maken. De oproep aan bestuurders, beleidsmakers, zorgorganisaties, fondsen en culturele instellingen is duidelijk: start nu met structurele samenwerking tussen cultuur, welzijn, wonen en zorg om ook in 2040 kwaliteit van bestaan te kunnen bieden aan ouderen die zorg nodig hebben.
Noot
1 Toekomstverkenningen kunnen globaal op twee manieren gemaakt worden: trends vanuit het heden doortrekken naar de toekomst, of vanuit een gewenst ideaalbeeld in de toekomst (stip op de horizon) terugredeneren naar het heden. Voorbeelden van de eerste zijn de Volksgezondheid Toekomst Verkenningen van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en de bevolkingsprognoses van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Voorbeelden van normatieve verkenningen zijn Kiezen voor later van het Centraal Planbureau, de Ruimtelijke Verkenning 2023 van het Planbureau van de Leefomgeving en Meedoen in 2050 van het Sociaal en Cultureel Planbureau.