Vanuit zijn dertigjarige ervaring met het behandelen van getraumatiseerde mensen beschrijft de auteur een zoektocht om te doorgronden wat er met menselijke hersenen, het lichaam en de ‘ziel’ kan gebeuren door blootstelling aan trauma. Wat is precies de verbinding tussen de overweldigende traumatische ervaring zelf en de martelende, langjarige gevolgen van trauma?
Hoe kunnen getraumatiseerde mensen geholpen worden zichzelf te hervinden?
Wat trauma doet met het brein
In de jaren negentig namen de neurowetenschappen een enorme vlucht door de ontwikkeling van beeldvormende technieken, die zichtbaar kunnen maken welke hersendelen op welke momenten en bij welke belevingen actief zijn. Het boek begint met de trauma gerelateerde symptomen van teruggekeerde, getraumatiseerde Vietnamveteranen. De combinatie van de symptomen, beleving en verwoording van getraumatiseerde mensen met geavanceerde technische beelden en metingen roept nieuwe vragen op en brengt de auteur tot het kerninzicht dat ‘trauma leidt tot een fundamentele verandering in de organisatie en interpretatie van dat wat door de hersenen en door de geest wordt waargenomen’. Kernsymptomen van de post-traumatische stress stoornis (PTSS) zijn een permanente en buiten proportionele waakzaamheid, herbelevingen in flarden van dromen en beelden en de vermijding van alles wat de herbeleving kan triggeren. Trauma leidt door de ‘vervreemding van het zelf’ tot een onvermogen om bijvoorbeeld een partner lief te hebben, maar ook tot verslavingen en verstoorde levens.
In een aantal hoofdstukken wordt gedetailleerd uitgelegd welke hersendelen normaliter een rol spelen bij waarneming van gevaar en het ondergaan van emoties, hoe opslag van informatie plaatsvindt en waar de ‘zelfbeleving’ zetelt. Deze laatste functie is gelegen in de zogenaamde prefrontale hersenschors, één van de evolutionair gezien later ontwikkelde hersendelen. De fysieke verschijnselen die optreden bij dreigend gevaar en ten grondslag liggen aan de drieslag ‘vluchten, vechten, bevriezen’, worden teweeggebracht door activering van de vagus zenuw, een lange verbinding tussen de middenhersenen en diverse organen in het lichaam die de fysieke angst- en paniekverschijnselen teweeg brengen. Vervolgens wordt besproken hoe veilige gehechtheid in de kindergeest verscheurd wordt door misbruik binnen gezinnen of door andere vertrouwde personen. Steeds worden deze inzichten geïllustreerd met indrukwekkende verhalen van patiënten.
In het gedeelte ‘Wegen naar herstel’ komen therapieën voor traumagerelateerde klachten aan de orde, zoals Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR), cognitieve gedragstherapie (CGT) en medicamenteuze behandeling. Van die laatste worden vooral de beperkingen beschreven, medicatie brengt geen heling teweeg, maar bestrijdt vooral symptomen van trauma. Yoga en psychomotorische therapie, Internal Family Systems- therapie en ‘structures’ komen ook aan bod. Al deze ‘lichaamsgerichte’ therapieën hebben als doel dat het lichaam weer veilig en ‘eigen’ kan voelen en weer een bron van plezierige belevingen zijn. In dit deel wordt een ‘experience-based’ pleidooi gehouden voor combinatie van therapieën, in goed overleg afgestemd op het individu en diens klachten.
Trauma benadering
De auteur heeft in dit boek, een bestseller, zijn professionele en persoonlijke zoektocht beschreven naar behandelingen die van waarde zijn voor getraumatiseerde mensen. Zijn bewogenheid met deze mensen en zijn lerende houding spreekt voortdurend door de tekst heen en maakt het boek tot meer en anders dan een theoretisch leerboek. Het boek biedt een uitgebreide uitleg over de symptomatologie en gevolgen van trauma in een begrijpelijke taal. De hoofdstukken over de neurowetenschappelijke achtergrond zijn wat taaier leesvoer.
In zekere zin beschrijft het boek ook een tijdvak (1990-2020) in de ontwikkeling van de psychiatrie. Dit komt tot uiting door de levendige beschrijving van de aanvankelijke onwetendheid betreffende trauma gevolgen en de epidemiologie van trauma. De verschillende stadia van het wetenschappelijk trauma onderzoek en de collusies van de auteur met de American Psychiatric Association (APA) komen aan de orde. De APA was in die jaren druk bezig de Diagnostic and Statistical manual of Mental Disorders (DSM) te ontwikkelen en hield vast aan bepaalde symptoom beschrijvingen.
Eigenlijk pleit de auteur voortdurend voor een brede kijk op trauma. Het gaat niet om de precieze symptomen en wat er exact is gebeurd, maar om de beleving en klachten van de persoon die het overkomen is. Therapie moet herstel van de zelfbeleving ondersteunen. ‘Gruwelijke ervaringen kunnen we alleen verwerken als ze ons niet meer overspoelen’. Wat er in de jeugd of adolescentie is gebeurd kan lange schaduwen voor zich uit werpen, en zich ook tussen generaties voortzetten.
De visie van de auteur, met name het werken met ‘verborgen’ herinneringen is wetenschappelijk en juridisch niet onomstreden. Het boek richt zich niet specifiek op ouderen die trauma doormaakten en omdat het een Amerikaans boek is, ook niet op historische traumatische gebeurtenissen in Nederland. Dit boek helpt inzien hoe ingrijpend trauma in de levens van mensen kan zijn.
Trauma beter willen begrijpen
Voor ervaringsdeskundigen, naasten van getraumatiseerde mensen, onderzoekers en hulpverleners, geeft dit boek een stevige onderbouwing van het onderwerp ‘trauma’. Het laat zien wat traumagevolgen zijn en hoe deze een min of meer verborgen leven kunnen leiden, tot er opnieuw iets gebeurt dat alles in het leven op losse schroeven zet.