De afgelopen jaren is de aandacht voor dementievriendelijke omgevingen sterk toegenomen. Deze ontwikkeling hangt samen met de vergrijzing en het groeiende aantal mensen dat leeft met dementie. Tegelijkertijd wordt van deze groep verwacht dat zij zo lang mogelijk zelfstandig blijft functioneren en deelneemt aan het maatschappelijk leven. In de Nationale Dementiestrategie 2021–2030 wordt het creëren van ondersteunende en inclusieve omgevingen nadrukkelijk benoemd als voorwaarde voor participatie en kwaliteit van leven van mensen met dementie (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2020). Binnen deze context krijgt ook de rol van sport en bewegen steeds meer aandacht. Fysieke activiteit draagt aantoonbaar bij aan het behoud van mobiliteit, het verminderen van gedragsproblemen en het versterken van sociaal welzijn bij mensen met dementie (Forbes et al., 2015). Sportaccommodaties vormen daarmee belangrijke plekken voor ontmoeting en participatie.
Tegelijkertijd zijn deze omgevingen veelal ontworpen voor mensen zonder cognitieve beperkingen. Waar toegankelijkheid in de afgelopen decennia vooral is benaderd vanuit fysieke beperkingen, is er minder aandacht voor cognitieve en sensorische toegankelijkheid. Dit roept de vraag op in hoeverre sportaccommodaties daadwerkelijk aansluiten bij de behoeften van mensen met dementie.
Wat zichtbaar wordt op de sportvloer
Om inzicht te krijgen in de mate van dementievriendelijkheid zijn 95 sportaccommodaties in Nederland systematisch geobserveerd. Het betrof een diverse groep locaties, waaronder fitnesscentra, fysiotherapiepraktijken en multifunctionele sportvoorzieningen, verspreid over verschillende regio’s.
De observaties richtten zich op concreet waarneembare kenmerken van de omgeving. Daarbij is gebruikgemaakt van een observatiechecklist die is ontwikkeld op basis van bestaande richtlijnen voor dementievriendelijke omgevingen (o.a. Mitchell et al., 2004; Dementia Australia, 2019). De checklist omvatte vijf domeinen: fysieke toegankelijkheid, oriëntatie en bewegwijzering, verlichting en akoestiek, veiligheid en comfort en sociale ondersteuning en inclusie.
Deze domeinen zijn gekozen omdat zij in de literatuur worden beschouwd als belangrijke voorwaarden voor een omgeving die mensen met dementie ondersteunt in zelfstandig functioneren, participatie en welzijn (Mitchell et al., 2004; Dementia Australia, 2019).
Tabel 1. Aanwezigheid van dementievriendelijke kenmerken per domein (N = 95)
| Domein | Kenmerk | % aanwezig |
| Fysieke toegankelijkheid | Drempelvrije entree / brede doorgangen | 73,7 |
| Obstakelvrije looproutes | 74,7 | |
| Antislip en stabiele vloeren | 76,8 | |
| Toegankelijke sanitaire voorzieningen | 72,6 | |
| Oriëntatie en bewegwijzering | Duidelijke bewegwijzering | 50,0 |
| Herkenbare symbolen / kleurcontrasten | 46,3 | |
| Logische indeling | 51,6 | |
| Consistente routing | 50,5 | |
| Verlichting en akoestiek | Adequate verlichting | 71,6 |
| Beperking van schittering en schaduw | 61,1 | |
| Prikkelarme zones | 44,2 | |
| Acceptabele geluidsomgeving | 57,9 | |
| Veiligheid en comfort | Steunpunten / leuningen | 64,2 |
| Zitgelegenheid nabij activiteit | 68,4 | |
| Zichtbare nooduitgangen | 70,5 | |
| Overzichtelijke indeling | 67,4 | |
| Sociale ondersteuning en inclusie | Getraind personeel | 42,1 |
| Aangepaste programma’s | 37,9 | |
| Gastvrije sfeer | 56,8 | |
| Betrokkenheid van mantelzorgers | 45,3 |
Toegankelijk voor het lichaam, niet vanzelf voor het brein
De meeste sportaccommodaties blijken goed toegankelijk voor mensen met fysieke beperkingen. Kenmerken zoals drempelvrije entrees, brede doorgangen, stabiele vloeren en toegankelijke sanitaire voorzieningen zijn in een groot deel van de locaties aanwezig. Ook zijn vaak zitgelegenheden beschikbaar en is de ruimtelijke indeling overzichtelijk.
Deze bevinding laat zien dat sportaccommodaties in toenemende mate voldoen aan algemene toegankelijkheidsnormen. De focus ligt daarbij vooral op het wegnemen van fysieke barrières. Tegelijkertijd blijkt dat deze fysieke toegankelijkheid niet automatisch betekent dat een omgeving ook bruikbaar is voor mensen met dementie.
De weg vinden blijft een uitdaging
Waarom oriëntatie het verschil maakt
In contrast met de fysieke toegankelijkheid blijkt de ondersteuning bij oriëntatie duidelijk minder ontwikkeld. In ongeveer de helft van de bezochte accommodaties ontbreken consistente bewegwijzering, logische routing of herkenbare visuele cues zoals kleurcontrasten en symbolen.
Voor mensen met dementie is juist deze ondersteuning cruciaal. Het vermogen om een omgeving te begrijpen en te ‘lezen’ – ook wel aangeduid als environmental legibility – bepaalt in sterke mate of iemand zich zelfstandig kan verplaatsen en veilig voelt (Mitchell et al., 2004). Wanneer deze ondersteuning ontbreekt, kan dit leiden tot desoriëntatie, onzekerheid en afhankelijkheid van anderen.
Een omgeving vol prikkels
Wanneer de omgeving te veel vraagt
Sportaccommodaties zijn dynamische omgevingen, waarin geluid, beweging en visuele prikkels samenkomen. Hoewel verlichting in veel accommodaties als adequaat kan worden beschouwd, blijkt dat prikkelarme zones en aandacht voor akoestiek vaak ontbreken.
Dit is relevant, omdat mensen met dementie gevoeliger kunnen zijn voor sensorische overbelasting. Overmatige prikkels kunnen leiden tot stress, vermoeidheid en terugtrekgedrag (Dementia Australia, 2019). Het ontbreken van mogelijkheden om prikkels te reguleren kan daarmee een belangrijke belemmering vormen voor deelname.
De sociale component maakt het verschil
De laagste scores worden gevonden in het domein sociale ondersteuning en inclusie. In minder dan de helft van de accommodaties is personeel aantoonbaar voorbereid op het omgaan met mensen met dementie. Ook het aanbod van aangepaste activiteiten en de betrokkenheid van mantelzorgers zijn beperkt.
Dit sluit aan bij eerder onderzoek waaruit blijkt dat aanbieders van sport- en beweegactiviteiten zich vaak onvoldoende toegerust voelen om deze doelgroep te begeleiden (Bechard et al., 2020). De sociale context blijkt daarmee een cruciale, maar nog onderontwikkelde factor.
De beperkte aandacht voor sociale ondersteuning is niet alleen een organisatorisch vraagstuk, maar raakt ook aan bredere thema’s zoals professionalisering en handelingsverlegenheid. Wanneer medewerkers onvoldoende kennis, vaardigheden of vertrouwen hebben in het omgaan met mensen met dementie, kan dit leiden tot terughoudendheid in contact en ondersteuning (Bechard et al., 2020). Hierdoor neemt het risico toe dat mensen met dementie zich niet begrepen voelen en minder geneigd zijn om deel te nemen aan activiteiten. Het investeren in dementie-specifieke kennis en competenties is daarmee niet alleen ondersteunend, maar essentieel voor inclusie en participatie (World Health Organization, 2021).
Van toegankelijkheid naar echte inclusie
Dit vraagt om een verschuiving van denken in toegankelijkheid naar denken in bruikbaarheid. Een belangrijk inzicht uit dit onderzoek is dat toegankelijkheid en bruikbaarheid niet automatisch samenvallen. In veel sportaccommodaties zijn fysieke barrières grotendeels weggenomen, maar blijft de omgeving voor mensen met dementie moeilijk te begrijpen of te hanteren. Dit benadrukt het belang van een omgevingsgerichte benadering, waarin niet alleen wordt gekeken naar fysieke kenmerken, maar ook naar hoe mensen informatie verwerken, prikkels ervaren en sociale interacties aangaan.
Het concept van person–environment fit speelt hierbij een belangrijke rol (Mitchell et al., 2004). Niet de omgeving op zichzelf, maar de mate waarin deze begrijpelijk en hanteerbaar is voor de persoon bepaalt in hoeverre zelfstandig functioneren en participatie mogelijk zijn. Voor mensen met dementie betekent dit dat een duidelijke ruimtelijke structuur, herkenbare elementen en een voorspelbare inrichting van de omgeving essentieel zijn.
Hoewel deze studie een momentopname betreft, sluiten de bevindingen aan bij eerdere literatuur waaruit blijkt dat toegankelijkheid in publieke en sportieve omgevingen vaak primair fysiek wordt benaderd, terwijl cognitieve en sociale toegankelijkheid nog beperkt aandacht krijgen (Dementia Australia, 2019; Mitchell et al., 2004; World Health Organization, 2021).
Wat kan morgen al anders?
Kleine aanpassingen, groot effect
De resultaten laten zien dat veel sportaccommodaties al beschikken over een goede basis op het gebied van fysieke toegankelijkheid. De grootste winst lijkt daarom te liggen in relatief eenvoudige aanpassingen die mensen met dementie helpen om zich zelfstandig, veilig en welkom te voelen.
Oriëntatie ondersteunen
Voor mensen met dementie kan het lastig zijn om hun weg te vinden in een onbekende of drukke omgeving. Duidelijke bewegwijzering met herkenbare symbolen, kleurgebruik en consistente looproutes kan hierbij helpen. Denk bijvoorbeeld aan kleuraanduidingen voor verschillende ruimtes, duidelijke pictogrammen bij kleedkamers en toiletten of het markeren van belangrijke routes binnen een accommodatie. (zie foto 1)
Ook een overzichtelijke ontvangstbalie en een logische indeling van ruimtes kunnen bijdragen aan zelfstandigheid.
Prikkels verminderen
Sportaccommodaties zijn vaak levendige omgevingen waarin geluid, beweging en lichtprikkels samenkomen. Kleine aanpassingen kunnen helpen om overprikkeling te voorkomen. Voorbeelden zijn het creëren van rustige wachtruimtes, het beperken van achtergrondmuziek tijdens specifieke activiteiten of het verminderen van verblinding door fel licht en spiegelende oppervlakken. Ook het aanbieden van sportmomenten op rustige tijdstippen kan bijdragen aan een prettiger sportervaring.
Medewerkers als sleutel tot inclusie
De resultaten laten zien dat vooral de sociale component achterblijft. Scholing van medewerkers kan daarom een belangrijke bijdrage leveren aan dementievriendelijkheid. Daarbij gaat het niet om specialistische zorgkennis, maar om praktische vaardigheden die toepasbaar zijn binnen de dagelijkse sportomgeving.
Medewerkers kunnen leren signalen van mogelijke desoriëntatie of onzekerheid te herkennen, bijvoorbeeld wanneer bezoekers moeite hebben om ruimtes te vinden, afspraken te onthouden of instructies te volgen. Daarnaast kan scholing aandacht besteden aan communicatievaardigheden, zoals rustig spreken, het geven van één instructie tegelijk, het controleren of informatie is begrepen en het bieden van extra tijd om te reageren.
Ook kunnen medewerkers leren hoe zij ondersteuning kunnen bieden zonder de zelfstandigheid van bezoekers onnodig over te nemen. Denk bijvoorbeeld aan het begeleiden naar de juiste ruimte, het aanbieden van een vast aanspreekpunt of het creëren van voorspelbaarheid in activiteiten en routines. Juist deze relatief eenvoudige aanpassingen kunnen ervoor zorgen dat mensen met dementie zich veiliger voelen en langer blijven deelnemen aan sportactiviteiten.
Wat we nog niet weten
Dit onderzoek biedt een eerste systematisch overzicht van dementievriendelijke kenmerken in sportaccommodaties in Nederland. Tegelijkertijd zijn er enkele beperkingen. De observaties geven inzicht in zichtbare kenmerken van de omgeving, maar zeggen niets over de ervaren toegankelijkheid vanuit het perspectief van mensen met dementie zelf. Daarnaast is de steekproef niet volledig representatief voor alle sportaccommodaties in Nederland.
Een belangrijk aandachtspunt voor vervolgonderzoek is daarom het betrekken van het perspectief van mensen met dementie en hun mantelzorgers. Hoewel observaties inzicht geven in omgevingskenmerken, blijft onduidelijk hoe deze kenmerken daadwerkelijk worden ervaren en welke aspecten het meest bijdragen aan participatie. Het combineren van observaties met ervaringsgerichte methoden kan bijdragen aan een completer beeld van dementievriendelijkheid in de praktijk. Daarnaast kan onderzoek naar de effecten van concrete aanpassingen inzicht geven in hoe sportomgevingen daadwerkelijk bijdragen aan duurzame sportdeelname.
Ondanks deze beperkingen bieden de resultaten een bruikbaar vertrekpunt voor verdere ontwikkeling van dementievriendelijke sportomgevingen. De bevindingen laten zien dat veel sportaccommodaties al beschikken over een goede basis op het gebied van fysieke toegankelijkheid, maar dat cognitieve, sensorische en sociale aspecten nog beperkt aandacht krijgen. De uitdaging ligt daarmee niet zozeer in het creëren van nieuwe voorzieningen, maar in het beter benutten van bestaande sportaccommodaties door deze aspecten nadrukkelijker mee te nemen in ontwerp, organisatie en begeleiding. Daarmee ontstaat een concreet handelingsperspectief voor sportorganisaties, gemeenten en beleidsmakers die inclusieve sportdeelname voor mensen met dementie willen bevorderen.
De volgende stap: van goede basis naar echte bruikbaarheid
Sportaccommodaties in Nederland beschikken in veel gevallen over een goede basis op het gebied van fysieke toegankelijkheid. De uitdaging ligt minder in het creëren van nieuwe voorzieningen dan in het verbreden van het toegankelijkheidsbegrip. Dementievriendelijkheid vraagt niet alleen aandacht voor fysieke toegankelijkheid, maar ook voor de wijze waarop mensen zich kunnen oriënteren, omgaan met prikkels en ondersteund worden in sociale interacties. Juist door deze aspecten nadrukkelijker mee te nemen in bestaande sportomgevingen kunnen belangrijke stappen worden gezet richting inclusieve sportdeelname voor mensen met dementie.
Verklaring gebruik generatieve AI
Onderdelen van de concepttekst van dit artikel zijn ingevoerd in ChatGPT versie 5.3 om suggesties te krijgen voor inkorting. Suggesties voor aanpassingen zijn door de auteurs gecontroleerd en deels overgenomen in de definitieve tekst.