Zorg en welzijn via een scherm

Waarom zorg en welzijn via het scherm?

Ouderen worden steeds ouder en wonen steeds langer zelfstandig thuis (SCP, 2021). Ouderen willen graag ook zo lang mogelijk thuis blijven wonen in hun eigen vertrouwde omgeving, zo lang mogelijk de eigen regie behouden en zo lang mogelijk zelfstandig en onafhankelijk van anderen blijven. Ook geven zij aan dat dit scenario niet voor alle ouderen mogelijk is en dat deze ouderen fysieke, sociale en/of mentale ondersteuning nodig hebben (Goldbach, 2025). Nederlands overheidsbeleid zet daarbij in op passende zorg (Ministerie van Volksgezondheid en welzijn, 2022) door de Nederlandse Zorgautoriteit in 2022 omschreven als:

1. Draagt bij aan het functioneren van mensen en hun kwaliteit van leven.
2. Komt samen met de patiënt tot stand. Zorgprofessional en patiënt beslissen samen over best passende behandeling.
3. Is de juiste zorg op de juiste plek: dichtbij waar het kan, op afstand als het moet.
4. Gaat niet over ziekte, maar over gezondheid; kijken naar wat iemand nog wél kan.

Het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO) sluit aan bij de wens van ouderen om zo lang mogelijk regie op het eigen leven te houden en zo lang mogelijk thuis te kunnen blijven wonen. Bovendien streeft WOZO naar toekomstbestendige zorg door uit te gaan van ‘zelf als ’t kan’, ‘thuis als ’t kan’, ‘digitaal als ’t kan’ (Ministerie van Volksgezondheid en welzijn, 2022). In de regio Amstelveen zijn de thuiszorgorganisaties Stichting Brentano en Zonnehuisgroep Amstelland in samenwerking met de zorgverzekeraars voortvarend gestart met ‘digitaal als ’t kan’ door middel van het implementeren van beeldzorg via de Compaan. De Compaan is een gemakkelijk te gebruiken tablet waarmee op een veilige manier zorg op afstand (beeldzorg) kan worden verleend (https://www.uwcompaan.nl/). Ervaringen van ouderen in Amstelveen die beeldzorg ontvangen, zijn overwegend positief. Zorg op afstand wordt stipt op tijd geleverd, in tegenstelling tot fysieke zorg. Daarmee behouden ouderen meer autonomie over hun dagindeling. Met de welzijnsorganisatie Participe Amstelland wilden de beide thuiszorgorganisaties ook via de tablet, dus online, welzijn aanbieden, waarmee integrale digitale ondersteuning wordt gerealiseerd aan thuiswonende ouderen.

De context van dit actieonderzoek

De ontwikkeling en evaluatie van online integrale zorg- en welzijnsactiviteiten vond plaats binnen het interprofessionele Leer- en InnovatieNetwerk (IP-LIN) (Albers et al., 2021). Dit netwerk is een leergemeenschap in Amstelveen waar hbo‑studenten en docenten Verpleegkunde en Social Work van Hogeschool Inholland samenwerken met zorg- en welzijnsprofessionals uit de regio. Samen leren ze, experimenteren ze met (online) innovaties en verbeteren ze de integrale ondersteuning aan thuiswonende kwetsbare ouderen.

Het IP-LIN heeft twee doelen:

1. De samenwerking versterken tussen verzorgenden, verpleegkundigen (in opleiding), sociaal werkers, mantelzorgers, vrijwilligers en docenten, om zo betere integrale ondersteuning te bieden aan ouderen.
2. Ervaring opdoen met interprofessioneel leren en onderzoeken en nagaan welke resultaten dit oplevert.

Van 2023 tot 2025 werkten studenten, professionals en docenten op deze nieuwe manier samen. Het IP-LIN fungeert daarbij als proeftuin: een plek waar mogelijkheden voor online ondersteuning via de tablet ontwikkeld, getest en verbeterd worden. Zo dragen thuiszorg- en welzijnsorganisaties er aan bij dat ouderen langer prettig en zelfstandig thuis kunnen wonen. De centrale onderzoeksvraag luidt: Welke ondersteuningsactiviteiten via de tablet kunnen worden ontwikkeld voor thuiswonende kwetsbare ouderen, en hoe worden deze ervaren door ouderen, studenten en professionals? Elke woensdagmiddag ontmoetten studenten, professionals en docenten elkaar in een van de thuiszorginstellingen. Studenten deden mee tijdens hun halfjaarstage. Op woensdag ontwikkelden en evalueerden zij samen nieuwe online activiteiten, op donderdag boden zij deze aan de ouderen aan. Daarnaast verzorgden ze reguliere beeldzorg, zoals ondersteuning bij dagstructuur, medicatie-inname, bloedsuikercontrole of veiligheid bij het douchen (voor- en nabelletje).

Gemiddeld namen vier tot zes studenten, twee docenten Verpleegkunde en Social Work, twee projectleiders digitale zorg, een praktijkopleider, een of twee verpleegkundigen of verzorgenden, een ouderenadviseur en soms een welzijnsbegeleider deel aan het IP-LIN op woensdagmiddag.

Actieonderzoek

Om de onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden volgden we vier fasen van het actieonderzoek model van Lieshout, Jacobs & Cardiff (2021). Fase 1 (Oriëntatie) startte met een of twee brainstormbijeenkomsten met managers, teamleiders, professionals zorg en welzijn, docenten en studenten. Daarin bespraken we de actuele ontwikkelingen in de zorg- en welzijnsorganisaties, welke ervaringen, maar ook welke behoeften ouderen hadden uitgesproken tijdens de nu al ingezette beeldzorg-momenten en welke nieuwe ondersteuningsactiviteiten konden worden uitgeprobeerd. In de 2^e fase (ontwerp & planning) maakten de studenten, professionals en docenten een ontwerp en planning voor de twee gekozen activiteiten die gericht waren op het verbeteren van het gevoel van welzijn van de ouderen. Een activiteit voor Zonnehuisgroep Amstelland en een voor Stichting Brentano. Participe Amstelland werkt samen met beide thuiszorgorganisaties en levert welzijn. In fase 3 (actie-observatie) voerden studenten en professionals vervolgens de gekozen online activiteit een aantal keren uit en observeerden zij wat er gebeurde tijdens de uitvoering. Tot slot volgde fase 4 (reflectie) en voerden de studenten de evaluatie uit, waarin zij kwalitatieve data ophaalden bij ouderen, studenten en zorg- en welzijnsprofessionals. In de woensdagmiddagbijeenkomst reflecteerden studenten, professionals en docenten op de resultaten en beschreven studenten deze in een rapport. Deze cyclus hebben we in totaal vier keer doorlopen. Tabel 1 geeft een overzicht van de invulling van de vier uitgevoerde cycli van het actieonderzoek. De ontwikkelde online activiteiten waren:

• Samen koffie drinken: met maximaal vier ouderen dronken studenten en professionals wekelijks samen online een kopje koffie. Vier ouderen namen vanuit hun huis deel aan dit groepsgesprek. Ze zorgden zelf voor een kopje koffie. De twee studenten en een verpleegkundige namen ook deel aan dit groepsgesprek, zij hadden de bijeenkomst voorbereid en leidden het gesprek. Via een enquête op de tablet is voorafgaand aan de start van het samen koffie drinken bij de ouderen nagevraagd welke gespreksonderwerpen zij interessant vinden. De serviceafdeling van de organisatie die de tablet leverde, leerde studenten en professionals hoe zij een groepsgesprek aan konden maken.
• Bekendheid geven aan beeldzorg en het gebruik van de inzetwijzer evalueren. De inzetwijzer is een hulpmiddel voor professionals om te beoordelen of een oudere ‘geschikt’ is voor beeldzorg. Een oudere is geschikt als deze welwillend staat tegenover beeldzorg via de tablet, in staat is deze te bedienen, wifi in huis heeft en geïndiceerd is voor bepaalde zorg.
• Voor ouderen van de Zonnehuisgroep Amstelland is een online beweeg-halfuurtje ontwikkeld (zie figuur 1). Hiervoor werd dezelfde groepsgesprekkenknop op de tablet gebruikt als bij het gezamenlijk koffiemoment. Studenten en professionals stelden een programma samen met laagdrempelige oefeningen op de stoel zoals appels plukken, benen strekken en nek rollen. Na enkele sessies voegden ze ter verlevendiging van de bijeenkomst, een achtergrondmuziekje toe.
• De ‘welzijnsknop’ werd bedacht voor de ouderen van Stichting Brentano die al beeldzorg ontvingen (zie figuur 2). Ook bood de serviceafdeling van de tabletleverancier hulp bij het ontwerpen van de knop en maakte deze toegankelijk voor de cliënten. Samen met de ouderenadviseur van Participe Amstelland en informatie van ouderen zelf kozen de studenten welke informatie achter de knop relevant en/of leuk zou zijn, zoals de activiteitenkalender van de wijk, informatie over Participe Amstelland, natuurdocumentaires, afleveringen van ‘Zeg ’ns Aaa’ en opnames van ‘Heel Nederland in beweging’.

Tabel 1. Uitgevoerde interventies in actieonderzoekcycli (Lieshout, Jacobs & Cardiff, 2021).

Opbrengsten van het actieonderzoek

De deelnemers aan dit actieonderzoek waren vanaf het begin zeer gemotiveerd, er hing een constructieve sfeer waarin iedereen zocht naar mogelijkheden om online ondersteuningsactiviteiten te kunnen ontwikkelen. Dit werd gedragen door alle betrokken organisaties, ook op managementniveau. Een manager zei ‘Als het voor iedereen wat oplevert, dan komt er een positieve vibe, en je ziet dat dit nu gebeurt. En dat is denk ik heel fijn voor alle partijen.’ Toch moest het project in het eerste jaar op gang komen. Het eerste half jaar was nodig om te zoeken naar mogelijkheden voor haalbare online welzijnsactiviteiten. Dat had als gevolg dat in de Zonnehuisgroep Amstelland in het tweede half jaar het online samen koffiedrinken alleen is ontworpen en niet uitgevoerd. De uitvoering stagneerde door een tekort in de financiering. De kosten zijn 2,50 euro per groepsgesprek. Dit zijn kosten die verbonden zijn aan het gebruik van de tablet, die de thuiszorginstelling betaalt. Zij kunnen vervolgens de minuten geleverde beeldzorg en groepsgesprekken declareren bij de zorgverzekeraar. In de zomer van 2024 werd het voor Zonnehuisgroep Amstelland mogelijk om per oudere 10 minuten deelname aan het groepsgesprek te declareren bij de zorgverzekeraar, waardoor de kosten werden gedekt.

Stichting Brentano startte in het voorjaar 2024 met beeldzorg bij een paar cliënten. Zij hadden in die periode veel meer behoefte aan ondersteuning bij het bekendmaken van beeldzorg in hun organisatie en de werving van cliënten. Daarvoor is toen de inzetwijzer gebruikt en geëvalueerd. In de volgende actiecyclus was de behoefte om bekendheid te geven aan beeldzorg nog even pregnant aanwezig.

In het najaar van 2024 is het online samen koffie drinken binnen de Zonnehuisgroep Amstelland zeven keer uitgevoerd. Eén oudere deed aan alle sessies mee, drie anderen sloten één keer aan. De bijeenkomsten duurden gemiddeld 29 minuten (variërend van 10 tot 60 minuten). Zorgverleners merkten dat er tijdens de online koffiemomenten meer verbinding ontstond tussen hen en de ouderen. Ouderen gaven aan de gesprekken als fijn en gezellig te ervaren en leerden van elkaar, zoals het gebruik van luisterboeken wanneer lezen niet meer goed lukt. Soms klikte het niet altijd even goed tussen deelnemers, maar dat vormde geen belemmering om toch mee te doen. Zij waardeerden vooral dat de gesprekken ‘niet over hun beperkingen gingen, maar juist over de mooie dingen in het leven. Deze zijn er namelijk ook.’ 

Toch is deze activiteit niet voortgezet. Het werven van deelnemers bleek lastig, en er leek te weinig behoefte aan deze vorm van online samen koffie drinken.

In de laatste actiecyclus ontstond een duidelijke integrale boost. Het beweeg-halfuurtje groeide uit tot een succes. Cliënten gaven het gemiddeld een 8, voelden zich beweeglijker in hun dagelijks leven en ervoeren het moment als ontspannend. Ze voelden zich bovendien veilig genoeg om persoonlijke ervaringen te delen, waardoor er onderling een band ontstond. Het grootste compliment kwam steevast na afloop: ‘Is het nu alweer over?’ Ook voor zorgprofessionals en studenten was het beweeg-halfuurtje een prettig en ontspannend onderdeel van de dag.

De welzijnsknop werd ontworpen en geplaatst op alle tablets van de ouderen van Stichting Brentano die beeldzorg ontvingen. De eerste reacties van de ouderen zelf zijn positief.

Conclusie

Dit project laat zien dat beeldzorg méér kan zijn dan alleen zorg. Het kan naast ondersteuning op afstand ook contact, plezier en beweging in het dagelijks leven van ouderen brengen; belangrijke welzijnsaspecten in het leven van mensen, ook in dat van thuiswonende kwetsbare ouderen. Tegelijkertijd versterkt het gebruik van de eenvoudige tablet de zelfredzaamheid van ouderen, ouderen moeten immers zelf hun koffie inschenken voor een online koffie-uurtje. Voor thuiszorgorganisaties biedt beeldzorg de mogelijkheid om professionals die (tijdelijk) fysiek beperkt zijn toch in te zetten om ondersteuning op afstand te leveren, wat kan bijdragen aan een lager ziekteverzuim. En hoewel het de nodige creativiteit en bereidwilligheid vraagt van alle betrokken partners, laat dit project zien dat het samen ontwikkelen van integrale online ondersteuningsactiviteiten door thuiszorg- en welzijnsorganisaties én domeinoverstijgend leren en werken haalbaar is, en bovendien voordelen oplevert voor iedereen. Daarmee komen we een klein stapje dichter bij de uitspraak dat een ‘onsje meer welzijn wellicht een kilo minder zorg vraagt’.

Aanbevelingen

• Online ondersteuning is met name heel geschikt bij ouderen die nog geen complexe (fysieke) zorg nodig hebben, maar wél extra aandacht of ondersteuning, waardoor zij langer zelfstandig thuis kunnen blijven wonen. Belangrijk is om ook aan te sluiten bij gesignaleerde individuele behoeften en wensen van ouderen: online persoonsgerichte zorg en ondersteuning verlenen dus.
• Beleidsmakers mogen meer vaart zetten achter het ontwikkelen van domeinoverstijgende financiering, zoals ook onderstreept door Hilhorst & van den Wijngaart (2024). Daarmee kunnen organisaties als deze in Amstelveen veel meer gezamenlijk inzetten op de (digitale) ondersteuningsproducten via tablets die kostenbesparend werken (VitaValley, 2025).
• Diverse zorgverzekeraars vergoeden inmiddels beeldzorg via een tablet. Voor welzijnsorganisaties valt daar nog veel winst te behalen. Beeldondersteuning zou net als beeldzorg vergoed moeten worden, bijvoorbeeld vanuit de WMO. Daarmee kunnen zij structureel ‘onsjes welzijn’ aan kwetsbare thuiswonende ouderen aanbieden.
• Leergemeenschappen als Interprofessionele Leer- en InnovatieNetwerken zijn een belangrijke broedplaats waar professionals, studenten en docenten samen kunnen leren en innoveren. Cruciaal daarbij is om samen aan de slag te gaan met een thema waar alle partijen belang bij hebben.