Dat de wereld op zijn kop staat, ervaren zeker de ouderen onder ons: mijn, en welllicht ook uw, leeftijdsgenoten. Senioren van nu hebben de naoorlogse Koude Oorlog meegemaakt, een wereld met twee machtsblokken die elkaar naar het leven stonden: aan de ene kant het Westen met de NATO en met de USA als leider, en aan de andere kant de Sovjet-Unie en de landen van het Warschaupact. Vanaf de jaren 80 werd deze generatie meegesleept in een vredesverhaal. U herinnert zich vast nog de strijd tegen de kernraketten: 400.000 betogers in Brussel in 1983. Rond 1990 werd dat verhaal bezegeld met de val van de Berlijnse muur en het uiteenvallen van De Vijand, de Sovjet-Unie en het Warschaupact. Toen brak de periode van ‘het vredesdividend’ aan: de militaire uitgaven verschrompelden bijna overal in Europa en in de plaats daarvan kwamen groene en sociale uitgaven.
Democratisering
De gelijktijdige globalisering van de economie – vrije wereldhandel in alle richtingen – zou meer welvaart brengen en zou alle landen – zelfs de ergste concurrenten – economisch zo met elkaar verweven, dat ze geen zin meer zouden hebben om elkaar nog aan te vallen. Ze zouden er te veel bij verliezen. Internationale normen zorgden parallel voor minder uitwassen bij militaire conflicten. Hier en daar doken zelfs democratische neigingen op in traditioneel autocratisch bestuurde landen. En in Afrika daalden de extreme armoede, de hongersnoden en de kindersterfte spectaculair.
Natuurlijk, er was nog werk aan de winkel. Maar ‘mooi, het leven is mooi’, zongen veel van mijn leeftijdsgenoten toen. En de wereld vónden ze ook mooi, terwijl hun ouders – die de Tweede Wereldoorlog nog hadden meegemaakt – die evoluties niet vertrouwden.
Zwaard van Damocles
De klimaatproblematiek zorgde voor een eerste verstoring van die rozige toestand en dat besefte ook mijn generatie. CO2, dat hing als een zwaard van Damocles boven de wereld. Velen waren en zijn daar erg mee begaan. Er leek echter geen land ter wereld te zijn dat radicaal tegen ingrijpen was; alleen de verdeling van de lasten leidde tot disputen en vertraging. Tót de leider van het machtigste democratische land de problemen plots ontkende, alle klimaatakkoorden opzegde en alle regelgeving en zelfs alle relevante wetenschappelijke instellingen liquideerde en zijn vrienden/sponsors vrij baan gaf om naar olie te boren.
Tarievenoorlog
En de wereld werd meermaals verbaasd door de Amerikaanse president Trump. Alle rampzalige gedachten die vóór zijn verkiezing in zijn achterban circuleerden, en die toen werden afgedaan als ‘vermoedelijk loos alarm’, bleken plots bewaarheid te worden.
Niet alleen de handel van de USA met China, maar heel de vrije wereldhandel ging met een hallucinante tarievenoorlog op de schop, en de globalisering werd meteen wereldwijd pardoes vervangen door nieuwe vormen van protectionisme.
De Vijand is terug
De merkwaardige wens van Trump om bondgenoten als Canada en Groenland in te lijven, werd voorlopig on hold gezet, maar de Atlantische NATO-alliantie davert op haar grondvesten. Wat voor mijn leeftijdsgenoten de stutpilaar was voor 80 jaar wereldvrede – correctie: 80 jaar ontbreken van een wereldoorlog – brokkelt razendsnel af. Was NATO-secretaris-generaal Marc Rutte niet zo’n ‘strategische pleaser’, dan was de Atlantische as Amerika-Europa wellicht al volledig weg.
Trump wil liever vrienden blijven met Poetin dan Oekraïne redden, omdat hij denkt met die eerste deals te kunnen waken over de levering van grondstoffen en over de bouw van Trump-torens. Hoewel, als Oekraïne zijn grondstoffen wil offeren aan Trump, wil die misschien toch praten…
Er was niet alleen het afkalven van de NATO, maar De Vijand van weleer stond ook opnieuw op. Trump was niet de eerste internationale onruststoker. De Russische president Poetin, die al eens geprobeerd had de verkiezingen in de USA in het voordeel van Trump te doen kantelen, was hem voor. Poetin had een fenomenale oorlogskas aangelegd met het geld dat de Europese landen betaalden voor de olie en het gas dat hij hen leverde. Vrije wereldhandel, weet u wel. Dat kapitaal wendde hij – onverwacht voor wie ziende blind was – aan voor een oorlog (die intussen langer duurt dan Wereldoorlog 2) om Oekraïne opnieuw in te lijven.
Dat inlijven lukt nauwelijks en die kas is intussen leeg. Die oorlog kost bovendien honderdduizenden doden: Oekraïners en vooral eigen Russische soldaten. Maar Poetin gaat door. Rusland onder Poetin iss overigens de eerste grootmacht in de recente geschiedenis die de moeizaam opgebouwde internationale normen over te mijden oorlogsmisdaden flagrant aan zijn laars lapt en die systematisch burgers tot doelwit promoveert. De Vijand van weleer is terug.
Eurosong
Rusland werd voor z’n oorlogsmisdaden uit de Olympische Spelen geknikkerd en uit de Eurosong-wedstrijd. Maar toen de Israëlische premier Netanyahu wat later tegenover de Palestijnse bevolking nog erger deed in Gaza en op de Westelijke Jordaanoever en in Libanon, mocht hij in beide gremia blijven. Na een afgrijselijk wrede en door de – anders altijd alwetende – geheime dienst Mossad niet aangekondigde terreuraanval van Hamas op Israëlische burgers, begon Netanyahu, aangemoedigd door zijn extreemrechtse coalitiepartijen, een wraakactie op alle Palestijnen. Eén die zijn gelijke niet kent in de moderne geschiedenis. Zolang die operatie duurt, kan Netanyahu uit de greep van de justitie blijven die hem wil vervolgen voor corruptie.
De 1.200 doden en meer dan 3.000 gewonden die de terreuraanval van Hamas achterliet, werden gewroken met meer dan 71.000 doden en honderdduizenden gewonde Palestijnen. En met Palestijns gebied dat in een woestijn van betonstof was herschapen. Dat laatste deed Trump dan weer dromen van een bedrijf, geleid door zijn zoon, dat van Gaza een nieuwe Rivièra voor de rijken zou maken; de nog niet gedode Palestijnen moeten dan wel verdreven worden naar een buurland.
Netanyahu slaagde er ook in Trump (die de Nobelprijs voor de vrede ambieert) mee te slepen in een oorlog met Iran. Eerst gebeurde dat onder het mom van de omverwerping van het regime dat duizenden van zijn jonge mensen neerschoot, maar feitelijk bracht die oorlog er nog hardere leiders aan de macht. De oorlog leidde tot het stilvallen van olie-, gas- en mesttransporten uit de Perzische Golf, met een verstoring van de hele wereldhandel tot gevolg. Mijn generatiegenoten keken angstig toe en slikten de prijsstijgingen.
Spionerende koelkasten
De rampspoed voor onze senioren is nog niet rond. Intussen is er in China geen sprake meer van de democratisering waarop de bevolking ooit hoopte. Xi Jinping bewaakt zijn bevolking met allerlei Big Brothers tot in hun geheimste gedachten. Hij koloniseert Afrika voor de grondstoffen, en maakt het Westen almaar meer afhankelijk van zijn gesubsidieerde industrie die de wereld overspoelt met goede auto’s en waardeloze pakjes. Tegelijk is hij in staat met zonnepanelen en koelkasten te spioneren en misschien zelfs ooit onze economie te ontwrichten. Hij komt ook niet tussenbeide in het Oekraïne-conflict tussen het Westen en Rusland. Waarom niet? Omdat de oorlog beide partijen verzwakt en daaruit spint hij garen.
Vier gekke zeventigplussers
De ‘Foto van Vlaanderen’ die de Vlaamse openbare omroep VRT liet maken, leert dat de senioren nog wel relatief gelukkig zijn (7,5/10) maar dat zij, meer dan andere generaties door dit alles hoogst ongerust en verdrietig zijn, vooral over ‘de oorlog’ die zij meenden uitgebannen te hebben. En nog amper 5% van hen kijkt hoopvol naar de toekomst. Dat zal in Nederland niet wezenlijk anders zijn.
Hun vredige en welvarende droom ligt aan diggelen, de vaste waarden zijn weg, en dat is allemaal de schuld van vier gekken, zo menen ze. Dat klopt wel, maar er zijn twee pijnlijke kanttekeningen bij te maken.
Ten eerste: die vier gekken zijn allemaal leeftijdsgenoten van onze senioren, die net als zij profiteren van de toegenomen levensverwachting. Poetin is 73, Trump 79, Netanyahu 76 en Xi Jinping 72 (cijfers van medio 2026).
Ten tweede moet hun hoop doorprikt worden. Zonder die gekken, zal de hemel niet opklaren. Zij maakten het harder, heftiger en pijnlijker maar zonder hen zou de wereld ook radicaal veranderen. Omdat onderliggende systeemverschuivingen belangrijker zijn dan wat gekken uitspoken.
De wereld is echt fundamenteel aan het veranderen en dat staat zevenmaal haaks op wat de senioren van nu opbouwden of verhopen.
1. Militair
Er was een droom dat we naar een multipolaire wereld zouden gaan, met niet langer twee tot de tanden gewapende machtsblokken die tegenover elkaar stonden, zoals tijdens de Koude Oorlog. Men hoopte op een wereld met meer krachtige actoren die elkaar in evenwicht zouden houden en die minder dreigend met elkaar zouden omgaan. Vergeet het. Het huidige Rusland blijft nog een stoorzender, maar los daarvan gaan we, alleszins militair, opnieuw naar twee dominante economische en militaire machten: China en de USA.
Er is een beperkte kans dat de USA en Europa toch nog aan eenzelfde zeel trekken na Trump, maar Europa heeft intussen geleerd dat het daarop niet kan rekenen en zal voortaan een substantieel deel van zijn welvaart aan militaire macht en beveiliging spenderen en niet aan andere zaken. Zelfs als de vier gekken weg zijn, zal de geopolitieke situatie dus niet geruststellend zijn.
2. Economisch
Even zeker is dat de periode van vrije wereldhandel, voorbij is. Geen land zal voor substantiële voorzieningen als energie en voedsel zijn lot nog durven verbinden aan de vrije wereldhandel. Protectionisme zal overal toeslaan en ‘bescherming van het nationaal belang’ heten. De EU-landen behandelen dit hopelijk Europees en niet per natie.
Economisch zal er wel een multipolaire wereld ontstaan. Zowel de USA als Europa zullen hun status van economische topregio verliezen aan of moeten delen met China. En landen als India, Brazilië en Indonesië rukken op en zullen de EU en de USA geregeld overvleugelen in deeldomeinen.
De USA kunnen zich nog een tijd staande houden omdat ze met hun tech-giganten een belangrijk deel van de digitale ontwikkelingen beheersen. De EU kan zich nog een tijdje handhaven daar ze geen handelsoorlogen ontketent maar handelsakkoorden sluit met de opkomende economieën, zoals Zuid-Amerika (Mercosur) en India.
3. Klimaat
Het klimaat is evenzeer een blijvende bedreiging voor de welvaart en het vredig bestaan van onze landen. Trump maakt het vandaag allemaal erger door de ondertekende akkoorden op te blazen en zo, maar zonder hem, zou het bereiken van de Parijs-doelen ook niet tijdig gebeuren, met rampzalige gevolgen.
Dat wordt nog erger doordat de gevolgen van de te hoge CO2-uitstoot sneller en harder voelbaar zijn dan verwacht. De klimaatveranderingen zorgen nu al over heel de wereld voor veel té droge en veel té natte momenten. De landbouw en de voedselvoorziening lijden eronder. Grote branden, overstromingen en andere natuurrampen nemen almaar grotere happen uit de welvaart. Op lange termijn komen steden en regio’s onder water te staan en zal er waterschaarste zijn die zeker scherpe conflicten zal baren. Senioren kijken angstig toe.
4. Migratie
Europa, de USA, Rusland, Japan en China vergrijzen. Maar in Afrika stijgen de levensstandaard en de levensverwachting sterk en daalt de kindersterfte. Zoiets leidt pas na een tijd tot een daling van de geboorten. Gevolg: een exploderende bevolking, en jongeren die, vaak na studies, niet aan werk en aan een toekomst geraken. Dat maakt die landen onstabiel en leidt ook tot een grote emigratie richting Europa, die daar senioren en anderen beangstigt. Europa zou best wel een gestuurde immigratie kunnen gebruiken maar het lukt niet een evenwichtig beleid uit te tekenen dat een selectie, en opvang en integratie in het immigratieland realiseert. Dat leidt in de EU-landen vaak tot successen voor extreemrechts dat een aanpak propageert zoals in de USA, waar de regering Trump met ICE jaagt op immigranten.
5. Communicatie
Communicatie is een volgend probleem dat senioren – terecht – bekommert. Betrouwbare informatie zoals zij die voor het grijpen hadden, wordt zeldzaam. De klassieke media die de journalistieke deontologie volgen, worden in de USA vaak in de hoek gedrumd door commerciële zenders als Fox, die niet waarheidsvinding nastreven, maar populariteit en informatie die rechts steunt of tot polarisering leidt. Erger nog zijn de zogenaamde sociale media, beheerst door tech-giganten die gebruikers verslaafd maken en via algoritmes informatie voorschotelen die hun vooroordelen versterkt.
Ook in Europa zijn die tech-giganten en degenen die misbruik maken van de mogelijkheden nog niet aan banden gelegd. Die communicatieverschuivingen leiden tot polarisatie, verdwijning van het politieke centrum en afbraak van het middenveld en politieke instabiliteit.
6. Sociaal
In veel Westerse en ook in andere landen is men de sociale regelingen en voorzieningen, die de senioren van nu destijds hebben opgebouwd, aan het saneren. Veel daarvan is verdedigbaar. Maar een gevolg dat die senioren zien, is dat veel mensen wegzinken, vaak in armoede. In België en Nederland zijn inkomensongelijkheid en armoede dan nog beperkt, maar de vermogensongelijkheid en de kansenongelijkheid zijn groot en nemen verder toe.
7. Normen
Een laatste evolutie die de senioren danig verontrust, is het wegdeemsteren van ‘de normen’. En niet alleen de wellevendheid op de tram. Generaties hebben gestreefd naar normen in de internationale politiek die het machtsspel onder de staten zouden intomen. Rusland, de USA en Israël storen zich daar helemaal niet aan en komen daarmee nog weg ook. Rusland bombardeert burgers. Amerika kidnapt een Venezolaanse president. Israël gebruikt de zogeheten double-tap strike: enkele minuten na een eerste bom, laten ze een tweede bom neer op dezelfde plaats om toegesnelde hulpverleners en journalisten te doden.
Normen en verdragen zijn overboord gekieperd.
In de binnenlandse politiek in veel EU-landen worden de omgangsnormen onder politici en tussen burgers en politici ook minder gerespecteerd. Om een andere partij te schaden, zetten partijen probleemloos het algemeen belang en de regels opzij. Dit tot ergernis van vele senioren die voor iets anders gestreden hebben. Triest is het om te moeten constateren dat er onder hen ook velen zijn die deelnemen aan politieke scheldpartijen, met name via de sociale media.
Kortom: het gaat mis met de wereld, vinden veel senioren. Dat ligt voor een deel aan die vier gekke leeftijdsgenoten van hen. Maar ook zonder die vier zou de wereld hen beangstigen. Ook de zeven bovengenoemde evoluties veroorzaken grote onzekerheid.